Fyrir börn
Skálholt
Tölur = slagsmál?
Við fornleifauppgröftinn í herbergjum skólapilta kemur í ljós mikið af tölum og hnöppum. Hvernig skyldi standa á því? Jú, í Skálholti eins og í framhaldsskólum á okkar dögum tíðkuðust svonefndar busavígslur. “Pressan” hét ein og fólst í því að nýsveini var klesst út í horn og síðan pressuðu allir hinir á hann þar til hann rak upp óp. “Að vaða eld” hét önnur og þá sátu hinir eldri flötum beinum með iljar saman. Síðan var nýsveinn leiddur á milli þeirra með bundið fyrir augu og fékk spörk í sitjandann um leið og hann gekk fram hjá. Allar þessar stympingar hafa að sjálfsögðu mætt mjög á hnöppum skólapilta sem hafa slitnað af og týnst.
Skriðuklaustur
Hnífur - til hvers?
Hvernig stendur á því að það finnast svona margir litlir hnífar í rústum klaustursins? Á miðöldum voru allir prestar og munkar krúnurakaðir, þ.e. hárið var skafið burt á hringlaga fleti á hvirflinum. Það átti að tákna undirgefni við yfirboðara sinn: biskup, ábóta og síðast en ekki síst sjálfan Guð. Við förum til rakarans þegar hárið er orðið of sítt, en munkar og klerkar þurftu stöðugt að halda þessum hluta höfuðsins hárlausum, þess vegna flugbeittir rakhnífar.
Kirkjubæjarklaustur
Snældusnúður
Einusinni voru engar búðir á Íslandi og fólk þurfti sjálft að búa til allt sem það vanhagaði um. Þar á meðal fötin sem það gekk í. Kindurnar lögðu til ullina sem síðan þurfti að breyta í band til að búa til fatnað og klæði. Til þess var notuð snælda sem var gerð úr hringlaga steini eða snúð sem á var gert gat og í gegnum gatið var rekið mjótt prik sem nefndist hali. Á myndinni sjáið þið hvernig nunnan heldur um bandið um leið og hún lætur snælduna snúast. Nunnan og bandið og halinn eru fyrir löngu horfin, en snúðurinn fannst nýlega djúpt í moldinni þar sem Kirkjubæjarklaustur stóð fyrir meira en fjögur hundruð árum.
Reykholt
Lykill - að hverju?
Hér er kominn lykill. Hugsanlega að kistu sem í hafa verið einhver verðmæti: kannski bikar úr gulli (kaleikur), diskur úr silfri (patína), bjalla úr kopar. Þetta voru helgigripir. Í kaleiknum var vínið sem í messunni breyttist í blóð Krists og á patínunni var brauðið sem breyttist í hold Krists og bjöllunni var hringt þegar undrið mikla gerðist: Heilagur andi mætti til leiks í kirkjunni.
Nú eru þessi verðmæti fyrir löngu komin í aðra og miklu stærri kistu: glatkistuna, en að henni þarf engan lykil, í hana fer allt sem við týnum.
Keldudalur
Hvernig leit maðurinn út?
Skrítið að þetta skuli einusinni hafa verið maður eins og ég og þú. Með augu, nef og varir. Og heila sem hugsaði allar þessar hugsanir sem hrærast í einu höfði! Og tungu sem gat breytt þeim í orð! Ætli við myndum skilja hann ef við gætum heyrt hann tala? Ætli hann myndi skilja okkur? Hann gæti sagt okkur frá lífinu árið 1000. Og við gætum sagt honum frá ýmsu sem hefur gerst á þúsund árum síðan þá.
Kuml
Prjónn úr gröf.
Þegar við sofnum þurfum við ekki á neinu að halda, þótt mörg börn sofni auðvitað með leikföng sér við hlið. Kristnir menn hugsa sér dauðann gjarnan sem svefn, “svefninn langa” sem þeir muni síðan vakna af á himnum. En einusinni voru önnur trúarbrögð ríkjandi á Íslandi með öðrum hugmyndum. Þá trúðu menn því að eftir dauðann tæki við ferðalag. Og þess vegna þurfti hinn látni að hafa ýmislegt með sér: föt og mat, vopn, peninga, reiðskjóta og jafnvel bát til að komast yfir í annan heim.
Hér sjáum við prjón úr einni slíkri gröf. Hann hefur sennilega verið notaður til að næla saman yfirhöfn í hálsmálið. Síðan hafa liðið þúsund ár og yfirhöfnin er fyrir löngu orðin að engu, en prjónninn er eftir. Vonandi að eigandinn hafi komist á leiðarenda.
Hólar
Getið þið búið til orð úr þessum stöfum?
Í mörg hundruð ár voru bækur handskrifaðar á skinn eða pappír og hver bók því aðeins til í einu eða örfáum eintökum. Þangað til maður að nafni Gutenberg fann upp prenttæknina. Nú voru stafirnir mótaðir í efni, tré eða málm, og þeim síðan raðað saman í orð og setningar. Það gat tekið langan tíma, en nú var líka hægt að búa til eins mörg eintök og menn vildu af sömu bókinni. Fyrir vikið urðu bækur ódýrari og fleiri gátu eignast bækur.
Á Hólum í Hjaltadal hafa mörg þúsund stafir komið upp úr moldinni. Þar var líka fyrsta prentsmiðjan á Íslandi. Sumir stafirnir eru pínulítið öðruvísi en við eigum að venjast í dag.
