Hólar í Hjaltadal

Hólar í Hjaltadal voru höfuðstaður Norðurlands um aldir, biskupsstóll og fræðasetur. Staðurinn geymir í jörðu miklar upplýsingar um sögu kirkju og þjóðar svo sem Hólarannsóknin hefur leitt í ljós frá árinu 2002.

Megináhersla hefur verið lögð á bæjarstæðið fyrir sunnan kirkjuna. Húsagerðir eru margvíslegar eftir því hvenær húsin voru byggð og hvaða hlutverki þau gegndu: Prenthús, eldhús, búr og önnur mannvirki sem þarf að rannsaka frekar, eitt þeirra virðist hafa verið vinnustaður. Hús undir öskuhaug frá fyrri hluta miðalda er talið hafa verið veislustofa biskupa. Undir stofunni eru mannvistarleifar frá landnámi.

Munarannsóknir eru snar þáttur rannsóknarinnar. Auk vísbendinga um aldur gefa munir upplýsingar um efnisnotkun, verkkunnáttu, verslun og efnahag ásamt fleiru. Meira en 30 þúsund munir frá miðöldum fram á 19. öld hafa fundist, leirker, steináhöld, hnífar, lyklar, leikföng, taflmenn, innsiglishringur og ýmislegt sem tengist fatnaði, hnappar, perlur, textíll, leðurskór og gullþráður.
Mannvistarleifum við Kolkuós, sem var höfn Hólastóls til forna, er að skola á haf út. Þar keppir Hólarannsóknin við náttúruöflin. Við ósinn eru leifar búða, birgðageymslna og annarra mannvirkja frá 10. fram á 14. öld. Þar hefur jafnframt fundist kuml. Af merkilegum gripum má nefna silfurpeninga, kamb, akkeri og elstu keramikbrot sem fundist hafa hér á landi. Enn fremur benda dýrabein úr elstu lögum til innflutnings á m.a. kjölturökkum.