Inngangstexti Péturs Gunnarssonar rithöfundar að sýningunni
Fornleifafræðingar geta grafið upp muni, byggingar, líkamsleifar og með útsmognum aðferðum nútímatækni fengið afraksturinn til að leysa frá skjóðunni um lifnaðarhætti löngu liðinna kynslóða. En málið tekur að vandast þegar kemur að hugarheimi fólksins. Ritaðar heimildir skila okkur áleiðis, en jafnvel þær megna ekki að skila andblæ horfins hugarheims nema að vissu marki. Þetta á við um hinar kaþólsku miðaldir sem siðaskiptin rufu samband við og lífshættir og viðhorf nútímamanna hafa enn frekar fjarlægt.
Öndvert við okkar tíma sem lifir og nærist á breytingum leitast samfélög miðalda við að vera kyrrstæð. Breyting jafngildir iðulega afturför í þeirra augum. Handbók og leiðarvísir lífsins er Biblían sem hefst á hveitibrauðsdögum Adams og Evu í aldingarðinum, syndafalli og loks brottrekstri út í eymd og skort jarðlífsins. Á þeirri píslargöngu lifir stöðugt endurminningin um lífið áhyggjulausa í Paradís, hugmyndir voru jafnvel uppi um að hún væri landfræðilegur staður sem hægt væri að hafa upp á og endurheimta. Er hugsanlegt að það hafi verið einsetumenn í slíkum erindagjörðum sem fyrstir fundu Ísland?
En svo var líka sá möguleiki fyrir hendi að freista þess að endurskapa lífið í öndverðu með Guði. Um þá hugmynd kjarnast klaustrin sem í þúsund ár setja svo ríkulegt mark á hugmyndir og heim Evrópubúa. Þau eru byggð umhverfis garð og síðan leitast vistmennirnir við að líkja eftir lífinu fyrir syndafall. Afleiðing syndafallsins var girndin og hana leggur klausturlífið kapp á að uppræta með höfnun á kynlífi og reglulegum föstum, því „ekkert kveikir svo skjótt hug manns og hold til munúðlífis sem magafyllin.” (Íslenska Hómilíubókin)
Munkurinn og nunnan hafa snúið baki við heiminum og ásjónu sinni að Guði. Starf þeirra felst í bænahaldi fyrir hönd gervallrar þjóðarinnar. Um svarta nótt halda þau út úr svefnskálanum til að varpa mitt úr myrkri og þögn fyrsta bænaákallinu og síðan á þriggja stunda fresti allt fram til náttsöngs þegar heimurinn myrkvast á ný.
Hreinsunareldurinn
En hvernig fengu klaustrin þrifist? Á hverju lifðu þau? Oftast átti klaustrið upphaf sitt í því að voldugur einstaklingur gaf því jarðeignir sem síðan stóðu undir afkomu þess. Að launum ábyrgðist klaustrið andlega velferð gefandans og talaði máli hans gagnvart almættinu, annaðist hann í ellinni og sá honum að endingu fyrir eftirsóttu legi í vígðum reit klaustursins.
Dauðinn var ekki endir eins og á okkar dögum heldur þvert á móti upphaf að alveg nýrri tilveru í eilífðinni. Möguleikarnir voru þrír: ef hinn látni hafði lifað vammlausu lífi fór hann rakleitt til himna; ef hann hafði lifað stórsyndugu lífi fór hann lóðbeint til heljar; en ef hann hafði lifað þessu venjulega smásyndalífi gátu aðstandendur létt af honum ávirðingum með því að kosta sálumessur og fyrirbænir í hans nafni og þokað honum þannig áleiðis til áfangastaðarins eftirsótta.
Við þetta vannst tvennt: hinn látni komst á leiðarenda og samband syrgjenda við látinn ástvin rofnaði aldrei heldur hélt þvert á móti áfram með líkum hætti og hjá nútímaforeldri sem á afkvæmi á Interrail í fjarlægri heimsálfu og leggur inn á vísreikninginn til að það komist farsællega á leiðarenda.
Hvert örstutt spor . . .
Vegferð miðaldamanns um jarðlífið er einna líkust jarðsprengjusvæði þar sem hvert fótmál gat steypt viðkomandi í glötun. Einskonar vegastikur voru fólgnar í höfuðsyndunum sjö: drambi, græðgi, hór, ofáti, öfund, leti. Með því að forðast þær gat ferðalangurinn verið nokkuð viss um að vera á veginum.
Í dag er Himnaríki í boði Þjóðkirkjunnar enda er nútímamaðurinn svo til syndlaus. Höfuðsyndirnar hafa ýmist gufað upp eða verið boðnar velkomnar til leiks, til að mynda græðgin. En það var einmitt hennar vegna sem miðaldakristnin lagðist svo eindregið gegn störfum sem lutu að umsýslu með peninga. Sá sem lánar fé og heimtar af því vexti nefnist okrari og er sérstök tegund af þjófi. Þýfi okrarans er tíminn frá því hann lánar peninginn og þar til hann endurheimtir hann með vöxtum. En hver á þá tímann? Um það velkjast miðaldamenn ekki í vafa: Guð á tímann. Gróðapungurinn stelur frá Guði, hvorki meira né minna. Og þessi tímaþjófur er þeim mun syndugri að hann unir sér aldrei hvíldar. Misyndismenn og skækjur taka sér þó hvíld rétt á meðan þau festa blund. Okrið aftur á móti starfar jafnt í vöku sem svefni ? og nægir skuldsettustu þjóð í Evrópu að hugsa til dráttarvaxtanna í því sambandi.