Texti Péturs Gunnarssonar, rithöfundar

Að taka bensín

Vegfarandi sem er á hringferð um þjóðveg 1 ekur fyrr eða síðar fram hjá Kirkjubæjarklaustri. Ekki er ósennilegt að hann fylli á tankinn í sjoppunni og í stað þess að horfa á óþægilega háar tölur kútveltast á dælunni beinir hann sjónum til þorpsins álengdar.
Kirkjubæjarklaustur?
Við gefum okkur að hann búi að barnaskólalærdómi um klaustrin á Íslandi, sem hann gæðir kannski innihaldi frá klaustrum nútímans, til dæmis Karmelítaklaustrinu í Hafnarfirði, nunnuklaustri sem er svo kyrfilega utan við samfélagið að hvorugt snertir hitt, nokkurntímann.
Nú heyrist klikkið í bensíndælunni til marks um að tankurinn sé fullur og ósennilegt að honum hafi tekist á fáeinum mínútum að máta sig við þá staðreynd að hér hafi staðið nunnuklaustur í 365 ár! Ekki sem sóttkví utan við heiminn heldur virkur þátttakandi í samfélagsleiknum, handhafi fjölda jarða og hlunninda út um allt Suðurland. Aflstöð í veraldlegum sem andlegum skilningi - að héðan var dælt eldsneyti til þjóðarsálarinnar allrar.

Undir fargi fortíðar

Síðan klaustrið á Kirkjubæ var aflagt eru liðin 459 ár. Saman við mannvistarlög sem teljast í tugum hafa bæst lög áfoks sem er ekki smátækt á þessum slóðum með eldstöðvar og sanda allt um kring. Og þá ber að hafa í huga að verkfæri fornleifafræðingsins er ekki vélgrafa heldur teskeið. En líka jarðsjá sem með ratsjár- og bergmálstækni kannar þykkt, dreifingu og gerð mannvistarlaga. Löngu var fallið í gleymsku hvar klaustrið hafði staðið, en munnmælin vísuðu á reit þar sem heita Klausturhólar. Grafnar voru könnunarholur sem voru allt að sex metrar á dýpt, en ekkert bólaði á klausturminjum. Aftur á móti næg vitneskja um gripahús öld af öld. Það var síðan á allt öðrum stað, sunnan svonefndra Kirkjuhóla, þétt við núverandi kirkjugarð, sem klaustrið loksins fannst. Um er að ræða leifar þriggja bygginga sem komið hafa hver á fætur annarri, sú yngsta frá 17. öld, sú elsta frá 15. öld - á meðan klaustrið var enn á dögum.

Sú mynd sem tekur að vaxa fram er af þyrpingu húsa sem umlykja garð, líkt og að jafnaði háttaði til um klaustur úti í Evrópu. Erfitt er að ráða í til hvers einstök herbergi hafa verið notuð því öfugt við búskap skilur tilbeiðsla eftir sig lítil efnisleg merki. Þó má geta sér til um að eitt rýmið hafi verið vefstofa, stórir lurkar og kljásteinar vitna um vefstóla og kemur heim og saman við ritaðar heimildir sem greina frá viðamiklum vefnaðar- og listiðnaði þeirra klaustursystra. Kristnihaldið í landinu útheimti veggtjöld, dúka og altarisklæði í miklum mæli fyrir guðshús. Hökla, stólur og kápur fyrir biskupa og presta.
Nú er söngur systranna löngu hljóðnaður og í stað niðsins frá Systrafossi er kominn niðurinn frá umferðinni á þjóðvegi 1.

Margt býr í moldinni

Þótt aðeins hafi verið grafinn upp lítill hluti af ætluðum klausturbyggingum skipta munirnir hundruðum sem moldin skilar, þar á meðal gripir sem tengdust klausturhaldinu. Reiknistokkur og gullhúðaður reiknipeningur hafa nýst við reikningshaldið sem skal hafa verið umfangsmikið þegar litið er til allra þeirra jarða og hlunninda sem klaustrið átti og hafði yfir að sjá og skiptu mörgum tugum.
Altarissteinar úr rauðum jaspis, vel slípaðir og fáðir, heyrðu til fastabúnaði presta og voru notaðir við sum prestverk. Og minnir á að prestar voru nauðsynlegir við hvert nunnuklaustur því abbadísir, hvað þá óbreyttar nunnur, máttu engin prestverk vinna, hvorki messa í klausturkirkjunni né taka fólk til skrifta, sem aftur voru lífsnauðsynlegar sálaheill hvers miðaldamanns.

Brot úr gleri

Í máldögum Kirkjubæjarklausturs er því talið til tekna að hafa átt 20 glerjaða glugga. Gler á miðöldum var aðeins á færi kirkna og klaustra, allavega kemur gler ekki fyrir í samanlögðum fornsögunum, nema í merkingunni að svell hafi verið hált sem gler.
Gler hefur auk þess aðra og háleitari merkingu í miðaldakristni. Það er látið tákna Maríu guðsmóður, hvorki meira né minna. Í Hómilíubókinni sem talin er rituð um sama leyti og klaustrið var stofnað á Kirkjubæ segir:
„Sólin merkir guðdóm, en glerið hina helgu Maríu, en geislinn Drottin vorn Iesum Christum. Þá er sól skín á glerið, þá er hún jafnbjört sem áður, og tekst ekki af lýsi hennar. Svo var og guðdómurinn heill og óskaddur í öllum krafti á himnum, þótt hann tæki manndóm á sig hér á jörðu.”
Kirkjan á Klaustri var helguð Maríu mey, en hún er máttarvaldið mesta á miðöldum, milligöngumaður Guðs og manna. Á okkar tíð hefur hún óneitanlega fjarlægst, helst að hún birtist okkur í aukahlutverki í fjárhúsi ár hvert á jólum.