Texti Péturs Gunnarssonar, rithöfundar

Tímavél

Uppgröfturinn í Reykholti leiðir í ljós röð kirkjubygginga sem mynda átta alda samfellu, allt aftur á elleftu öld. Um er að ræða lengstu þróunarsögu kirkjubygginga sem um getur á Íslandi. Við erum stödd í tímavél sem leiðir okkur allt aftur til upphafs kristni á Íslandi.
Ef við teljum þrjár kynslóðir í öld þá hafa 24 kynslóðir Íslendinga komið á þennan afmarkaða reit til að vera við kirkjulegar athafnir. Og þær voru mun fastari liður í daglegu lífi miðaldamanna, samanber frásögn Eyrbyggju af Þórgunni sem „kom til kirkju hvern dag, áður en hún færi til verks síns...”. Sá sem ætlaði að henda reiður á öllum þeim faðirvorum sem héðan hafa stigið ætti verk fyrir höndum.
Við bætist að Reykholt er einn helsti sögustaður Íslands, sannkallaður sögusúputeningur. Okkur er meðal annars boðið að stíga inn í kirkju Snorra Sturlusonar sem mun hafa verið um 13 metrar á lengd og sex á breidd. Stærð kirkju skipti máli því eins og segir í Eyrbyggju „maður skyldi jafnmörgum mönnum eiga heimilt rúm í himnaríki, sem standa mætti í kirkju þeirri, er hann léti gera.”
En öndvert við kirkjuna á okkar dögum, sem er þjóðkirkja á framfæri skattborgaranna, er kirkjan á miðöldum sjálfstæð gjaldheimta. Hún innheimtir skatt og safnar eignum og ítökum og verður þar af leiðandi gerandi og þolandi í taflinu um völdin - sem þá engu síður en nú var teflt af miklum móð. Það er því ekki allt jafnheilagt sem á sér stað í Reykholti. Tökum til dæmis prestinn og auðkýfinginn Pál Sölvason sem þar bjó og þjónaði á dögum Sturlunga. Frægar eru erfðadeilur hans við Hvamm-Sturlu sem náðu hámarki þegar sjálf prestfrúin reyndi að stinga úr Sturlu annað augað og lét fylgja orðin frægu: „Hví skal ég ekki gera þig þeim líkastan er þú vilt líkastur vera en það er Óðinn.”

Holdið er ótemja

Athygli vekur að séra Páll Sölvason er kvæntur, en það máttu klerkar ekki vera í kaþólskum sið. Sem leit svo á að guðsmaður sem ætti fyrir konu og börnum að sjá hlyti að ofurseljast áhyggjum heimsins á kostnað hinnar andlegu köllunar. Eins og sannast best á nefndum Páli. En hér var við ramman reip að draga - sjálfa kynhvötina - og siðbótarhreyfingar innan kirkjunnar reyndu ítrekað að hnykkja á þessu ákvæði. Eftir að Árni Þorláksson settist á biskupsstól í Skálholti árið 1269 var krafan um skírlífi klerka enn sett á oddinn og árið 1273 er hann mættur í eigin persónu í Reykholti á yfirreið sinni um biskupsdæmið. Þar bjó þá Egill Sölmundarson með konu sinni Þórunni og fimm börnum þeirra hjóna. Egill var súbdjákn að vígslu og þar af leiðandi heimtaði biskup að hann skildi við konuna án tafar og linnti ekki látum fyrr en hún hafði verið gefin öðrum manni. Áður hafði Egill átt dætur tvær og son með konu að nafni Guðný og eftir að biskup hafði neytt hann til að skiljast við Þórunni Einarsdóttur tók hann saman við aðra Þórunni, Valgarðsdóttur, og átti með henni þrjá syni og tvær dætur.
Þessum veikleika holdsins var síðan snúið í styrkleika við siðbót Lúthers sem heimilaði prestum að ganga í hjónaband með vísan í Pál postula sem boðaði að skömminni til skárra væri að ganga í hjónaband en brenna af girnd.

Gott brauð

Það er til marks um hve Reykholt þótti gott brauð að frá Siðaskiptum og fram til miðrar átjándu aldar, þ.e. í 200 ár, þjónuðu ekki nema sex prestar Reykholti og gekk prestskapurinn í beinan karllegg í fimm kynslóðir: Jón Einarsson (1559-1582), Böðvar Jónsson (1583-1626), Jón Böðvarsson (1626-1657), Halldór Jónsson (1657-1704) og Hannes Halldórsson (1703-1731). En þegar þann karlleg þraut tók við bróðursonur þess síðasta: Finnur Jónsson. Allir dóu þessir prestar í Reykholti, utan Finnur sem var gert að taka við biskupsembætti í Skálholti árið 1754, sér mjög þvert um geð.
Til þess er tekið hve ofangreindir prestar höfðu góðan skikk á embættisfærslum sínum og elsta varðveitta prestþjónustubók íslensk er sú sem séra Halldór Jónsson hóf að færa árið 1664. Ekki minnkaði fræðahróður staðarins við komu Finns Jónssonar sem telst höfundur að einhverju mesta sagnfræðiafreki Íslandssögunar: Historia Ecclesiam, kirkjusögu Íslands sem hann samdi á þáverandi heimsmáli, latínu. Í púkk með honum lögðu faðir hans og afi og loks sonur hans, Hannes. Verkið kom út í þremur bindum á árunum 1772 til 1778, alls 2102 blaðsíða - og hefur enn ekki litið dagsins ljós á móðurmálinu.

Tapað fundið

Við búum í hlutaheimi, svo gríðarlegum að við eigum á hættu að kaffærast ef við ökum ekki reglulega með fullfermi í Sorpu, sérstakar útrýmingabúðir aflóga- og umframhluta. Þessu víkur öðruvísi við fyrr á öldum og til marks um hlutafátæktina að jarteinasögur biskupanna segja gjarnan frá kraftaverkum sem tengjast týndum hlut sem óvænt kom í leitirnar eftir að heitið hafði verið á viðkomandi dýrling.
Þeim mun meiri undrun vekja öll þau ókjör af munum og gripum sem uppgröfturinn í Reykholti skilar. Eða skyldu menn ekki hafa leitað sig ráðalausa að gullhringnum sem fannst í gólfi frá því um 1500? Eða hringnælunni í gólfi miðaldakirkjunnar? Fundarlaunum heitið.
 Þá er eftir að telja allt sem fór forgörðum við iðkun kristnihaldsins: brotið gler, kirkjukambur, altarissteinar, kertahöld... allt sem fellur til á átta öldum.