Á Sómastöðum er nú gamalt steinhús sem Hans Jakob Beck útvegsbóndi byggði við torfbæinn þar árið 1875. Sérstaða þess felst einkum í byggingatækninni en útveggir eru hlaðnir úr lítt tilhöggnu grágrýti sem er bundið er saman með smiðjumó, einni tegund jökulleirs. Ekki munu varðveitt önnur dæmi um þessa tækni í byggingum hér á landi.

Í húsasafni Þjóðminjasafns Íslands eru nokkrar gerðir timburkirkna bæði með og án turna á þaki. Af yngri gerð með þakturni er Reykholtskirkja í Borgarfirði en slíkar kirkjur einkennast af dálitlu þili frá gluggum á hliðum að þakbrún.

Um 8 km vestur frá Reykhólum á Reykjanesi í Austur-Barðastrandarsýslu er kirkjustaðurinn Staður. Þar var á árum áður stórbýli og Ólafskirkja í kaþólskum sið. Prestssetur var á Stað fram til 1948 en var þá flutt að Reykhólum, þar sem áður hafði verið útkirkja frá Stað.  Staðarkirkja var reist árið 1864 af Daníel Hjaltasyni gullsmið, hreppstjóra og bónda (1809-77), sem einnig er höfundur vindmyllunnar í Vigur í húsasafni Þjóðminjasafnsins.

Keldudalur gengur inn af Dýrafirði, og er Hraun um 10 km í loftlínu vestur frá Þingeyri, en komst þó seint í vegasamband heldur var aðgengi einkum frá sjó.Hraunskirkja var reist árið 1885. Aðalsteinn Pálsson bóndi í Hrauni sá um smíðina og gaf söfnuðinum húsið. Kirkjan stendur rétt utan við gamla kirkjugarðinn en innan hans hafa eldri kirkjur í Hrauni staðið. Kirkjan er af elstu formgerð turnlausra íslenskra timburkirkna. Sérkenni kirkjunnar er þakspónninn en þannig var hún smíðuð í upphafi. Fljótlega var hún þó klædd með bárujárni.

Eina varðveitta vindknúna kornmylla landsins úr timbri. Talið er að Daníel Hjaltason gullsmiður hafi reist mylluna um 1860 en hún hefur síðar verið stækkuð og endurbætt. Í vörslu Þjóðminjasafnsins frá 1992.

Timburhús undir klassískum áhrifum, reist af Sumarliða Sumarliðasyni gullsmið um 1860. Það var upphaflega byggt við timburstofu frá því um 1800. Í vörslu Þjóðminjasafnsins frá 1992.

Skötufjörður gengur suður úr miðju Ísafjarðardjúpi, og er eyjan Vigur úti fyrir fjarðarminninu. Litlibær var reistur árið 1895 af tveimur vinafjölskyldum, sem bjuggu upphaflega sín í hvorum hluta hússinsog var því þá skipt í miðju með þvervegg. Húsið er úr timbri með steinhlöðnum veggjum upp að langhliðum og grasi á þökum.

Vatnsfjörður í Norður-Ísafjarðarsýslu er fornt og sögufrægt höfuðból við samnefndan fjörð innarlega við Ísafjarðardjúp. Þar var höfðingjasetur fram á sextándu öld og síðan prestssetur. Meðal frægra klerka, sem þar bjuggu var Hjalti Þorsteinsson (1665-1745), fjölhæfur listamaður, en þó einna þekktastur fyrir oddhagleik og málaralist. Eru mörg verka hans varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands.

Stutt austan við Hvammstanga í Vestur-Húnavatnssýslu er Kirkjuhvammskirkja. Jörðin Kirkjuhvammur á Vatnsnesi, sem í fornum skjölum er nefnd Hvammur í Miðfirði, var talin góð jörð, þó ekki væri um stórbýli að ræða. Kirkjuhvammur er talinn þingstaður árið 1406. Búskap var hætt í Kirkjuhvammi árið 1947 og húsin jöfnuð við jörðu um 1960. Kirkjan er eina húsið frá fyrri tíð, sem nú er á jörðinni.

Sjávarborgarkirkja stendur á Borg, klettahöfða, skammt frá Sauðárkróki, og rís hátt upp frá sléttlendinu í kring. Þarna var kirkjustaður að minnsta kosti frá því á 14. öld.

Kirkjan er úr timbri, byggð af Ólafi Guðmundssyni frá Húsey árið 1853, og stóð húsið upphaflega rétt norðan gamla torfbæjarins. Hún er 8,1 m á lengd og 3,8 m á breidd. Hæð undir bita er 1,9 m. Hún er sex stafgólf.

Auk hinna heillegu torfbæja og torfkirkna varðveitir húsasafn Þjóðminjasafnsins merka húshluta og aðrar byggingaleifar frá fyrri öldum. Á Reynistað í Skagafirði er bæjardyrahús sem er það eina sem varðveist hefur af bæ þeim sem Þóra Björnsdóttir lét reisa eftir mikinn bruna sem þar varð árið 1758. Þóra var ekkja Halldórs Brynjólfssonar Hólabiskups og hélt hún Reynistaðarklaustursumboð að manni sínum látnum 1753 og til dauðadags 1767.

Víðimýrarkirkja er ein af örfáum varðveittum torfkirkjum landsins. Í upphafi 20. aldar var tvísýnt um afdrif hennar, en síðar áttuðu menn sig á því að hér var um ómetanleg menningarverðmæti að ræða. Matthías Þórðarson þjóðminjavörður hafði forgöngu um varðveislu kirkjunnar, sem ríkissjóður keypti síðan og fól í umsjá Þjóðminjasafns Íslands. Á umliðnum áratugum hefur Þjóðminjasafnið staðið fyrir viðgerðum á kirkjunni, þeim stærstu árin 1976 og 1997-98.

Í Blönduhlíð eru fjórir bæir, er ganga undir nafninu Akratorfa. Einn þeirra eru Stóru-Akrar, þar sem bjó Skúli Magnússon, síðar landsfógeti, mestan hluta sýslumannstíðar sinnar í Skagafirði og standa enn leifar af bæ sem hann lét byggja á árunum 1743-45.

Lesa meira

Nýibær er dæmi um miðlungsstóran torfbæ af norðlenskri gerð. Sú gerð torfbæja kom fram á 19. öld og einkennist af því að burstir snúa fram á hlað en bakhús liggja hornrétt á bæjargöng.

Gröf er innsti bær á Höfðaströnd í Skagafirði, skammt sunnan Hofsóss. Þar var um skeið mikið menningarsetur. Grafarkirkju má telja til elstu húsa sem enn standa á Íslandi. Gísli Þorláksson Hólabiskup (1657-1684) mun hafa látið reisa kirkjuna eða a.m.k. gera á henni endurbætur á á síðasta fjórðungi 17. aldar en jörðin var þá í hans eigu. Kirkjan er að líkindum skreytt og e.t.v. einnig smíðuð af Guðmundi Guðmundssyni sem oft er kenndur við Bjarnastaðarhlíð. Hann smíðaði einnig hluta af Brynjólfskirkju í Skálholti og hjó út skírnarfontinn í Hóladómkirkju. Honum er ennfremur eignaður fjöldi fagurra smíðisgripa.

Lesa meira

Á Hofsósi við austanverðan Skagafjörð var mikilvægur verslunarstaður á tímum einokunarverslunarinnar 1602-1787. Pakkhúsið á Hofsósi er með elstu timburhúsum landsins, byggt um 1777. Það var flutt tilsniðið til landsins á vegum dansks verslunarfélags, eitt tólf sambærilegra húsa, sem reist voru á athafnasvæði þess. Aðeins eitt annað þessara húsa stendur enn og er það í Jakobshavn á Grænlandi.

Á Tjörn í Svarfaðardal er stórbýli og kirkjustaður. Þar var prestssetur fram til ársins 1917. Í brekku beint upp af Tjörn er kotbýlið Gullbringa, sem byggðist á 18. öld og bjó þar lengstaf sárafátækt fólk. Þar stendur enn framhús, sem byggt var framan við gamla bæinn, og þar bjó fjöllistamaðurinn Arngrímur Gíslason (1829-87) síðustu ár ævi sinnar ásamt seinni konu sinni og börnum. Frá Gullbringu er frábært útsýni en húsakostur var þar aldrei gulli búinn.

Á Skipalóni eru tvö hús í vörslu Þjóðminjasafns Íslands. Þar bjó Þorsteinn Daníelsson (1796-1882) smiður og mikill athafnamaður. Hann var brautryðjandi á sviði jarðræktar í Eyjafirði og upphafsmaður að þilskipaútgerð við Eyjafjörð. Smíðaði Þorsteinn bæði húsin á Skipalóni og ýmis önnur merk hús fyrir norðan, auk báta og ýmsa gripi úr tré og járni. Íbúðarhúsið, sem gengur undir nafninu Lónsstofa, reisti hann árið 1824 og nítján árum síðar smíðahúsið. Eins og nafnið bendir til hafði Þorsteinn þar verkstæði sitt.

Lesa meira

Saurbæjarkirkja er stærst þeirra fáu torfkirkna sem varðveist hafa á landinu. Hún var reist árið 1858 af timburmeistaranum Ólafi Briem (1808-59), sem lærði trésmíði í Kaupmannahöfn á árunum 1825-1831. Ólafur var mikilvirkur forsmiður í Eyjafirði um sína daga og er hann einnig höfundur Hólakirkju í Eyjafirði og Gilsstofu sem nú stendur við Glaumbæ í Skagafirði.

Torfbær af norðlenskri gerð frá um 1860. Hluti af viðum bæjarins er úr eldri húsum og margir þeirra prýddir strikum af ýmsum gerðum til skrauts. Í vörslu Þjóðminjasafnsins frá 1990.

Klukknaportið á Möðruvöllum er talið reist um 1780. Það er hið eina sinnar tegundar sem varðveist hefur frá svo gamalli tíð en slík port voru algeng við kirkjur fyrr á öldum. Í portinu eru fjórir hornstafir og er grindin opin að neðanverðu en þakið og gaflar ofan bita eru súðklædd. Stafirnir fjórir eru tengdir saman með syllum að ofan og aurslám að neðan. Einnig eru skástoðir í grindinni að norðan og sunnanverðu.

Torfbærinn í Laufási er gott dæmi um húsakynni á auðugu prestssetri á síðari hluta 19. aldar. Hann á sér óslitna byggingasögu allt aftur á miðaldir og hefur verið endurbyggður eftir því sem ástæða hefur þótt til á hverjum tíma. Bærinn, eins og hann lítur nú út, varð að mestu til á tímum sr. Björns Halldórssonar sem var prestur og prófastur í Laufási á árunum 1853-1882. Líklegt má telja að þeir sr. Björn, Tryggvi Gunnarsson bankastjóri og Jóhann Bessason smiður frá Skarði hafi lagt á ráðin um útlit framhúsanna en Jóhann var jafnframt aðalsmiður þeirra, sem og flestra annarra húsa Laufásbæjar. Að kvöldi 13. júní 2010 kom upp eldur í þekju hlóðaeldhússins. Slökkvistarf tókst giftusamlega en nokkrar skemmdir urðu á þaki hússins.

Í hópi hinna stóru norðlensku torfbæja er gamla prestssetrið á Grenjaðarstað. Staðurinn, sem var lengst af kirkjulén, var meðal tekjuhæstu vildarbrauða landsins og var hann einn af fáum stöðum sem veittur var af erkibiskupi á síðmiðöldum. Í núverandi mynd sinni var bærinn að mestu reistur á síðari hluta 19. aldar og í veggjum hans er aðallega hraungrýti úr nágrenninu.

Þverá er bær og kirkjustaður í Laxárdal, Suður-Þingeyjasýslu, annexía frá Grenjaðarstað.

Á Þverá stendur enn merkilegur torfbær af norðlenskri gerð og snúa stafnar fram á hlað en bakhús snúa þvert á framhúsin. Fjöldi útihúsa eru enn uppistandandi, mörg þeirra í góðu ásigkomulagi.

Grænavatn er talin landnámsjörð, og eru líkur til þess að bærinn hafi staðið á sama stað frá upphafi. Á Grænavatni stendur eitt stærsta frambæjarhús, sem reist var á landinu á sínum tíma. Húsið er úr timbri, reist árið 1913, og kom það í stað framhúsa gamla bæjarins, en aðrir hlutar hans voru áfram notaðir með nýja húsinu. Veggir þeirra standa nú sem háar tóttir að baki frambæjarins.

Jökulsá á Fjöllum var mikill farartálmi fyrr á öldum. Áin var hvergi talin reið, en áður voru lögferjur á stöðum þar sem umferð var mest. Haustið 1880 réði amtmaðurinn yfir Norður- og Austurumdæminu Jakob Hálfdanarson bónda á Grímsstöðum til að gera við og bæta póstveginn yfir Mývatnsöræfi og að byggja sæluhús við Jökulsá. Veitti landssjóður fé til smíði hússinsog var því valinn staður á vesturbakka árinnar. Kláfur yfir ána var skammt frá því.

Gamla prestssetrið á Sauðanesi hefur verið í vörslu Þjóðminjasafns Íslands frá 1989. Það var þá mjög illa á sig komið, og var unnið að viðgerðum á því í liðlega áratug. Samningur var undirritaður árið 2002 við heimamenn um að nýta húsið í þágu menningartengdrar ferðaþjónustu og var húsið formlega opnað í sumarið 2003.

Á Bustarfelli er stór og glæsilegur torfbær, nokkurs konar millistig norðlenskrar og sunnlenskrar bæjargerðar, og hefur bærinn verið í vörslu Þjóðminjasafnsins frá 1943.

Hróarstunga er spildan kölluð sem verður milli Jökulsár á Dal og Lagarfljóts og er landið víðast mýrlent en hæðir eru á milli mýrarflákanna. Steindrangar í Álftavatni heita Gullsteinar, og segja sögur að að landnámsmaðurinn Galti hafi komið gullkistum sínum þar fyrir og ennfremur að ekki megi hrófla við kistunum því annars muni bærinn á Galtastöðum brenna.

Mörg af timburhúsunum í húsasafni Þjóðminjasafnsins tengjast íslenskri verslunarsögu á einn eða annan hátt. Gamla íbúðarhúsið á Teigarhorni var byggt fyrir Weywadt kaupmannsfjölskylduna á árunum 1880-82.

Elsta heimild um kirkju í Hofi er í máldaga frá 1343 og var hún þá bændakirkja, helguð heilögum Klemens. Síðar var kirkjan útkirkja frá Sandfelli. Kirkjan, sem nú stendur, var reist á árunum 1883-85 af Páli Pálssyni forsmið og snikkara frá Hörgsdal með timburgrind úr bindingsverki, en steinhlöðnum langveggjum og helluþaki, þöktu torfi.

Þjóðgarðurinn í Skaftafelli er vestast í Öræfasveit. Talið er að einbýli hafi verið í Skaftafelli fram á öndverða nítjándu öld. Byggð var í Seli árið 1832 og öll byggð fluttist skömmu síðar upp í hæðina vegna ágangs Skeiðarár. Langt fram á síðustu öld var Öræfasveit einhver einangraðasta byggð landsins. Svo mikil var einangrunin að talað var um að Öræfi væru ein af þeim fáu byggðum sem mýs hefðu aldrei komist í. Varð þeirra ekki vart fyrr en eftir 1960. Búskaparhættir héldust með hefðbundnum hætti mann fram af manni. Hella á þök var víða sótt um langan og torsóttan veg og menn nýttu reka af fjörum í húsgrindur og til innréttinga bæjanna.

Núpsstaður er austasti bær í Fljótshverfi, skammt vestan við Lómagnúp. Á Núpsstað var kirkja, sem í máldaga frá 1340 er kennd við heilagan Nikulás. Kirkjan virðist hafa verið vel búin fram eftir öldum, en halla tók undan fæti á seinni hluta 16. aldar. Upp úr 1650 var reyndar byggð ný kirkja á staðnum, og er talið að bænhúsið sé að stofni til úr þeirri kirkju.

Á Þykkvabæjarklaustri í Álftaveri var munkaklaustur í kaþólskum sið, stofnað 1168. Þar er nú bær og kirkjustaður. Nokkru sunnan við bæjarhúsin eru tvö sambyggð sauðahús, sem ekki er auðvelt að komast að. Við enda þeirra var áður hlaða og opið úr henni inn í bæði sauðahúsin. Vestara húsið var byggt skömmu fyrir aldamótin 1900 en það eystra nokkru síðar.

Lesa meira

Á Keldum er torfbær af fornri gerð og er hann jafnframt eini stóri torfbærinn sem varðveist hefur á Suðurlandi. Hann hefur verið í vörslu Þjóðminjasafns Íslands frá 1947 og hefur safnið staðið fyrir nokkrum stórum viðgerðum á honum síðan.

Í Tungufelli í Hrunamannahreppi er timburkirkja af eldri gerð turnlausra kirkna sem einkennast af því að veggir eru lágir og gluggar nema við þakbrún. Hún var reist árið 1856 af Sigfúsi Guðmundssyni forsmið sem einnig smíðaði Hrunakirkju og gömlu sóknarkirkjuna í Skálholti.

Eyrarbakki varð ein af höfnum einokunarverslunarinnar árið 1602 og varð verslunin þar mjög umsvifamikil á síðari hluta 19. aldar og fram á þá tuttugustu. Lengi vel þurftu Sunnlendingar að sækja verslun sína þangað, og náði verslunarsvæðið frá Lómagnúpi í austri að Selvogi í vestri.

Krýsuvík var fornt höfuðból fyrir sunnan Kleifarvatn, og stóð bærinn upphaflega allmiklu vestar. Bæinn tók af, þegar Ögmundarhraun rann yfir mikið gróðurlendi jarðarinnar, líklega á fyrri hluta 11. aldar. Kirkja mun hafa verið í Krýsuvík á 13. öld. Stórbýli var áfram í Krýsuvík um aldir og undir því voru margar hjáleigur. Kirkjan varð eldi að bráð aðfaranótt 2. janúar 2010.

Glaumbær er fornt höfuðból, og þar hafa búið miklir og ríkir höfðingjar. Sá nafntogaðasti þeirra er líklega Teitur Þorleifsson lögmaður (d. 1537). Prestar hafa setið í Glaumbæ frá árinu 1550. Í Glaumbæ er stór torfbær af norðlenskri gerð. Höfundar allra bæjarhúsanna eru ekki þekktir, en sr. Jón Hallsson (1809-94) prófastur lét reisa framhúsin og baðstofuna, sem er öftust bæjarhúsa, á árunum 1876-79.