Hvernig verður þjóð til?
Grunnhugmyndin að baki sýningargerðarinnar
Þjóðminjasafnið varðveitir muni og myndir sem veita innsýn í menningarsögu okkar og hvetja okkur sífellt til að skoða fortíð okkar og nútíð. Safninu er ætlað að gegna veigamiklu hlutverki í glímu landsmanna við spurningar á borð við: Hvaðan komum við, hver erum við og hvað felst í því að vera Íslendingur?
Við undirbúning nýrrar grunnsýningar var stefnt að því að draga upp sem skýrasta og heillegasta mynd af menningarsögu Íslendinga og grunnhugmyndin Hvernig verður þjóð til? höfð að leiðarljósi.
Mótun þjóðar endurspeglast í mótun einstaklinganna innan hennar. Leið barns til þroska felst ekki aðeins í því að skilja sjálft sig og aðra í kringum sig, heldur einnig í því að skilja hvaðan það kemur. Fjölskyldan, umhverfið, menningin og landið hafa áhrif á mótun einstaklings, en einnig atburðir sögunnar sem litað hafa líf forfeðra og formæðra. Að þekkja sína eigin fortíð er því að þekkja jarðveginn sem maður sjálfur hefur sprottið úr. Aukin þekking á sögunni og vitneskjan um að heimurinn var, er og verður fjölbreyttur leiðir til víðsýni og því fylgir umburðarlyndi.
Á tímum blandaðri samfélaga en áður er vert að muna að íslenska þjóðin er komin af aðfluttu fólki, útlendingum sem settust hér að og mynduðu með tímanum eina þjóð. Íslensk menning varð þannig til með blöndun norrænnar og írskrar menningar en þróaðist síðan áfram með áhrifum frá rómversk-kaþólskri kristni, konungssambandi við Norðmenn og síðar Dani, nábýli við Þjóðverja og Englendinga, samskiptum við fiskimenn frá Frakklandi, Baskalandi og Hollandi og svo mætti lengi telja.
Menning þjóðar er ekki sjálfsprottin. Menningu okkar, eins og annarra, má öðrum þræði rekja til samskipta við þessar þjóðir og kynna af ólíkum menningarheimi þeirra. Fyrir tilstilli Noregskonungs urðu Íslendingar kristin þjóð og fornbókmenntir urðu til þegar kristni bar ritmál til landsins. Hin sterku dróttkvæði ortu Íslendingar til að hylla konung annarra landa og fleiri dæmi um erlend menningaráhrif mætti nefna. Vissulega ber okkur að halda í og virða gamlar hefðir, siði og sögur, en okkar hlutverk er ekki aðeins að varðveita það sem orðið er, heldur einnig að færa áfram, þróa og rækta lifandi menningu.
Á tímum fjölbreytni og fjölmenningarsamfélaga er því vert að líta til þess og velta vöngum yfir spurningunni: Hvað er þjóð? Það að íslenska þjóðin hefur mótast á örskömmum tíma í veraldarsögunni gefur okkur einnig einstakt tækifæri til þess að skoða hvernig þjóð verður til. Upp úr rómantískum 19. aldar hugmyndum um þjóðríki og þjóðmenningu spratt sterk þjóðerniskennd sem einkenndi þróun ríkja í Evrópu á fyrri hluta 20. aldar. Færa má rök fyrir því að með stofnun lýðveldisins Íslands og áherslu á þjóðríkið og ræktun þjóðmenningar hafi samfélagið á 20. öld orðið einsleitara og sambýli við aðrar þjóðir minna en á fyrri öldum. Á síðasta áratug aldarinnar og í upphafi þeirrar 21. hefur þeim þegnum heimsbyggðarinnar hins vegar fjölgað sem vilja setjast að á Íslandi. Í ljósi þess er rétt að hafa í huga að Íslendingar voru í upphafi nýbúaþjóð, hópur fólks úr ýmsum áttum sem lærði að lifa saman.
Sýningin Þjóð verður til ? Menning og samfélag í 1200 ár er framlag Þjóðminjasafns Íslands til samræðu sem Íslendingar þurfa sífellt að eiga við sjálfa sig. Hún er tilraun til að varpa nýju ljósi á fortíð Íslendinga með því að sýna menningararfinn sem Þjóðminjasafnið varðveitir í ljósi sögunnar. Með því að vinna út frá grunnspurningunni Hvernig verður þjóð til? er sjónum beint aftur í tímann, allt til landnámsins, og gripir frá öllum öldum eru settir í samhengi við söguna. Þannig er áþreifanlegri mynd brugðið upp af lífi Íslendinga í aldanna rás. Sú mynd mun meðal annars bregða birtu á margvísleg tengsl Íslendinga við aðrar þjóðir í gegnum tíðina.
Með því að móta sýninguna út frá grunnspurningu fæst ákveðið sjónarhorn á söguna, þar sem atburðir, þróun, kyrrstaða og minjar Íslandssögunnar eru skoðaðar í ljósi þessarar spurningar. Sýningin öll er leið til að svara spurningunni og gestir hafa því tækifæri til þess að móta sitt eigið svar við því hvernig þjóð verður til um leið og þeir fylgjast með framvindu sögunnar. Þannig getur orðið til samræða milli gripa og gesta.
Þar sem augljóst má vera að ekkert eitt svar er til við þessari spurningu má einnig gera ráð fyrir þeim möguleika að þjóðin sé enn að verða til. Skilgreiningunni á „Íslendingi“ eða „íbúum“ landsins, og þá líka íslenskri þjóð, er haldið opinni og hverjum og einum eftirlátið að ákvarða hverjir séu Íslendingar. Eru það ríkisborgarar? Bornir og barnfæddir þegnar, ættfærðir aftur um kynslóð eða svo? Þeir sem eru mælandi á íslenska tungu?
En sýningin inniheldur ekki aðeins þjóðarsögu landsmanna heldur einnig sögu af sérstöðu þjóðarinnar sem yngstu þjóðar í Evrópu. Ísland var numið árhundruðum eftir að þjóðir Evrópu höfðu mótast. Eigi að síður varð hér á skömmum tíma til þjóð með eigin einkenni og menningu. Þetta er áhugavert fyrir Íslendinga sem og erlenda gesti því þessi nálgun býður jafnt upp á sértæka sýn á hvernig íslensk þjóð verður til og víðtækari sýn á hvernig þjóð verður til við ákveðnar aðstæður.
